Đây là đường biên giới được nhắc tới nhiều nhất thế giới, và cũng là nơi bị hiểu sai nhiều nhất. Với người quan tâm tới thương mại hay đi lại, cần hiểu nó vận hành thế nào trên thực tế thay vì qua hình ảnh trên tin tức.
- Đường biên dài hơn ba nghìn cây số qua bốn bang của Hoa Kỳ và sáu bang của Mexico.
- Có nhiều cửa khẩu chính thức phục vụ cả người và hàng hoá.
- Đây là một trong những tuyến thương mại song phương lớn nhất thế giới.
- Quy định đi lại khác nhau hoàn toàn theo quốc tịch và loại giấy tờ.
Trước hết: đây chủ yếu là một tuyến thương mại
Hình ảnh phổ biến trên truyền thông tập trung vào một khía cạnh, nhưng về khối lượng, đây trước hết là tuyến vận chuyển hàng hoá khổng lồ.
Mỗi ngày có lượng lớn xe tải chở hàng công nghiệp qua các cửa khẩu chính — linh kiện ô tô, thiết bị điện tử, nông sản, hàng tiêu dùng.
Đặc điểm của chuỗi sản xuất Bắc Mỹ là một sản phẩm có thể qua biên giới nhiều lần trong quá trình hoàn thiện — linh kiện đi một chiều, bán thành phẩm đi chiều ngược lại. Đây là lý do thời gian thông quan có tác động kinh tế trực tiếp.
Các cửa khẩu chính
- Tijuana – San Diego — một trong những cửa khẩu có lưu lượng người qua lại lớn nhất;
- Ciudad Juárez – El Paso — cặp đô thị lớn giữa đường biên;
- Nuevo Laredo – Laredo — cửa khẩu hàng hoá quan trọng bậc nhất;
- Mexicali – Calexico và Nogales — phục vụ nông sản và công nghiệp vùng tây bắc;
- Và Reynosa – McAllen ở phía đông.
Điểm thứ ba đáng chú ý với người làm thương mại. Nuevo Laredo xử lý phần rất lớn hàng hoá đường bộ giữa hai nước vì nằm trên trục nối vùng công nghiệp Mexico với mạng đường bộ nội địa Hoa Kỳ.
Đời sống hai bên đường biên
Điều ít được nói tới: có lượng lớn người qua lại hằng ngày vì lý do bình thường — đi làm, đi học, đi chợ, thăm gia đình.
Nhiều gia đình có người thân ở cả hai bên, và với người có giấy tờ phù hợp thì việc qua lại là sinh hoạt thường ngày chứ không phải sự kiện.
Điều này tạo nên đặc trưng văn hoá của vùng biên: song ngữ, pha trộn, và có bản sắc riêng khác cả hai nước — thứ mà người ở xa khó hình dung.
Với người nước ngoài
Đây là phần cần cẩn trọng nhất. Quy định đi lại qua biên giới khác nhau hoàn toàn theo quốc tịch và loại giấy tờ đang có.
Nguyên tắc quan trọng: có giấy tờ vào Mexico không đồng nghĩa với được vào Hoa Kỳ, và ngược lại. Hai nước có quy định độc lập.
Với người Việt đang ở Mexico, việc sang Hoa Kỳ cần giấy tờ riêng của Hoa Kỳ — phải làm thủ tục theo quy định của nước đó, không phải cứ có mặt gần biên giới là qua được.
Cũng cần biết: rời Mexico rồi quay lại có thể ảnh hưởng tới tình trạng cư trú tuỳ loại giấy tờ mình có. Đây là điều phải hỏi rõ trước khi đi, không phải sau.
Thông quan hàng hoá
Với doanh nghiệp, thời gian thông quan là một biến số thực tế trong tính toán chi phí.
Có các chương trình dành cho doanh nghiệp đạt chuẩn về tuân thủ và an ninh chuỗi cung ứng, cho phép thủ tục nhanh hơn. Điều kiện tham gia phải hỏi cơ quan hải quan của cả hai nước.
Một điều đáng lưu ý với hàng từ châu Á: hàng nhập vào Mexico để gia công rồi xuất sang Hoa Kỳ chịu các quy tắc xuất xứ của USMCA — không phải cứ sản xuất tại Mexico là tự động hưởng ưu đãi. Đây là vấn đề kỹ thuật cần tư vấn chuyên môn.
Hai nền kinh tế phụ thuộc lẫn nhau
Con số quan trọng nhất để hiểu quan hệ này không phải là gì đi qua biên giới, mà là mức độ hai nền kinh tế đan xen vào nhau.
Hoa Kỳ là đối tác thương mại lớn nhất của Mexico theo khoảng cách rất xa, và Mexico cũng nằm trong nhóm đối tác lớn nhất của Hoa Kỳ. Đây không phải quan hệ mua bán thông thường mà là chuỗi sản xuất chung.
Hệ quả là mỗi thay đổi chính sách ở một bên đều tác động ngay tới bên kia. Thuế quan, quy tắc xuất xứ, thủ tục hải quan — tất cả đều là vấn đề chính trị nội bộ của cả hai nước chứ không chỉ là kỹ thuật thương mại.
Với doanh nghiệp Việt Nam muốn dùng Mexico làm cửa ngõ vào Bắc Mỹ, đây là rủi ro chính sách cần tính vào kế hoạch dài hạn — không phải lý do để tránh, nhưng là điều phải theo dõi.
Kiều hối — dòng chảy ngược
Có một dòng chảy nữa qua biên giới này, theo hướng ngược với hàng hoá: tiền do người Mexico làm việc ở Hoa Kỳ gửi về nhà.
Đây là một trong những nguồn ngoại tệ lớn nhất của Mexico, và với nhiều gia đình ở các bang miền trung và miền nam, đó là nguồn thu nhập chính.
Hiểu điều này giúp hiểu vì sao quan hệ giữa hai nước là vấn đề rất nhạy cảm trong đời sống Mexico — nó chạm tới hàng triệu gia đình theo cách trực tiếp.
Mọi quy định về đi lại, cư trú và hải quan phải xác nhận với cơ quan có thẩm quyền của Mexico và của Hoa Kỳ tại thời điểm thực hiện.
Biên giới này chủ yếu là gì?
Về khối lượng, trước hết là tuyến vận chuyển hàng hoá khổng lồ — linh kiện ô tô, điện tử, nông sản. Một sản phẩm có thể qua biên giới nhiều lần trong quá trình hoàn thiện.
Ở Mexico thì sang Hoa Kỳ có dễ không?
Không liên quan. Hai nước có quy định độc lập — có giấy tờ vào Mexico không đồng nghĩa với được vào Hoa Kỳ. Cần làm thủ tục riêng theo quy định của nước đó.
Cửa khẩu nào quan trọng nhất về hàng hoá?
Nuevo Laredo – Laredo, vì nằm trên trục nối vùng công nghiệp Mexico với mạng đường bộ nội địa Hoa Kỳ.
Sản xuất tại Mexico là tự động hưởng ưu đãi USMCA?
Không. Phải đáp ứng quy tắc xuất xứ về tỷ lệ giá trị tạo ra trong khu vực — đây là vấn đề kỹ thuật cần tư vấn chuyên môn.
