Mexico là quê hương của ngô, cà chua, ca cao và nhiều cây trồng nay phổ biến khắp thế giới. Nông nghiệp ở đây có cả chiều sâu lịch sử lẫn quy mô xuất khẩu hiện đại — và đây là lĩnh vực có nhiều điểm chung với Việt Nam nhất.
- Ngô được thuần hoá tại vùng đất nay là Mexico từ hàng nghìn năm trước.
- Mexico là nước xuất khẩu bơ lớn nhất thế giới.
- Michoacán là bang trồng bơ chính.
- Agave dùng làm tequila và mezcal có chỉ dẫn địa lý được bảo hộ.
Cái nôi của nhiều cây trồng
Đây là đóng góp của vùng đất này cho thế giới mà ít người nhận ra đầy đủ. Ngô, cà chua, ớt, ca cao, bí, đậu, bơ, vani — tất cả đều có nguồn gốc từ vùng Trung Mỹ và Mexico.
Ngô là trường hợp đặc biệt. Quá trình thuần hoá từ cây dại thành cây trồng diễn ra qua hàng nghìn năm chọn lọc, và kết quả là cây lương thực nay nuôi sống phần lớn thế giới.
Mexico cũng phát triển kỹ thuật xử lý ngô bằng nước vôi — phương pháp làm tăng giá trị dinh dưỡng và tạo ra kết cấu bột đặc trưng để làm bánh tortilla. Đây là kỹ thuật có từ thời tiền thuộc địa và vẫn dùng đến nay.
Sự đa dạng giống ngô bản địa ở Mexico rất lớn, và việc bảo tồn các giống này là vấn đề được quan tâm cả về văn hoá lẫn về an ninh lương thực.
Các mặt hàng xuất khẩu chính
- Bơ — Mexico là nước xuất khẩu lớn nhất thế giới, tập trung ở Michoacán;
- Cà chua và ớt chuông — phần lớn xuất sang thị trường Bắc Mỹ;
- Quả mọng — dâu, việt quất, mâm xôi, nhóm tăng trưởng nhanh;
- Cà phê — chủ yếu từ Chiapas và Veracruz;
- Và bia và đồ uống từ agave — nhóm có giá trị thương hiệu cao.
Nhóm thứ hai đáng chú ý về mô hình. Nhiều rau quả được trồng trong nhà kính ở vùng tây bắc, cho phép sản xuất trái mùa so với Bắc Mỹ — đó chính là lợi thế thương mại.
Bơ — một ngành riêng
Ngành bơ đáng nói riêng vì quy mô và vì bài học nó mang lại.
Michoacán có điều kiện khí hậu và đất đai rất phù hợp, cho phép thu hoạch gần như quanh năm — lợi thế lớn so với các vùng trồng khác trên thế giới.
Nhu cầu toàn cầu tăng mạnh đã biến đây thành ngành có giá trị rất cao. Nhưng đi kèm là các vấn đề về nước, về mở rộng diện tích và về áp lực lên rừng — chủ đề được thảo luận nhiều tại Mexico.
Đây là bài học đáng chú ý cho mọi nước xuất khẩu nông sản: một cây trồng có giá trị cao tạo áp lực rất lớn lên tài nguyên và lên cơ cấu canh tác địa phương.
Agave — nông nghiệp gắn với thương hiệu
Trường hợp tequila và mezcal cho thấy cách biến một nông sản thành sản phẩm có giá trị thương hiệu cao.
Cả hai đều có chỉ dẫn địa lý được bảo hộ — chỉ sản phẩm từ các vùng được chỉ định, theo quy trình quy định mới được mang tên đó.
Kết quả là giá trị tăng lên nhiều lần so với bán nguyên liệu thô, và thương hiệu quốc gia được xây dựng qua sản phẩm. Vùng cảnh quan trồng agave còn được UNESCO công nhận là Di sản Thế giới.
Đây là mô hình mà nhiều nước nông nghiệp, gồm cả Việt Nam, đang học hỏi cho các sản phẩm đặc sản của mình.
Điểm chung với Việt Nam
Hai nước có nhiều điểm tương đồng trong nông nghiệp: đều là nước xuất khẩu nông sản, đều có cà phê, đều có nhóm rau quả nhiệt đới.
Điều này vừa tạo cạnh tranh trên một số thị trường, vừa mở khả năng hợp tác — về kỹ thuật canh tác, chế biến sau thu hoạch, và xây dựng thương hiệu nông sản.
Với doanh nghiệp Việt Nam, mảng thiết bị, vật tư nông nghiệp và công nghệ chế biến là hướng đáng tìm hiểu hơn là xuất khẩu nông sản cạnh tranh trực tiếp.
Hai nền nông nghiệp trong một nước
Như nhiều mặt khác của Mexico, nông nghiệp cũng chia đôi rõ rệt.
Nông nghiệp thương mại quy mô lớn tập trung ở miền bắc và tây bắc — Sinaloa, Sonora, Baja California. Đặc điểm: tưới tiêu, nhà kính, cơ giới hoá, hướng xuất khẩu.
Nông nghiệp hộ nhỏ chiếm phần lớn ở miền trung và miền nam — quy mô nhỏ, phụ thuộc nước mưa, sản xuất cho tiêu dùng tại chỗ và thị trường nội địa.
Khoảng cách về năng suất và thu nhập giữa hai khu vực này rất lớn, và đây là một phần của bài toán chênh lệch vùng miền đã nói ở phần địa lý.
Điểm đáng chú ý: nông nghiệp hộ nhỏ giữ phần lớn sự đa dạng giống bản địa — đặc biệt là các giống ngô địa phương. Giá trị của nó không đo được bằng sản lượng mà bằng nguồn gen giữ lại cho tương lai.
Nước — ràng buộc lớn nhất
Với nông nghiệp Mexico, nước là ràng buộc căn bản. Phần lớn diện tích canh tác thương mại nằm ở vùng khô và phụ thuộc hoàn toàn vào tưới.
Điều này khiến quản lý nguồn nước là chủ đề chính sách thường trực và đôi khi là nguồn tranh chấp giữa các bang, giữa nông nghiệp với đô thị, và cả trong các hiệp định chia sẻ nguồn nước xuyên biên giới.
Thông tin về tiêu chuẩn kiểm dịch, thủ tục xuất nhập khẩu nông sản phải hỏi cơ quan có thẩm quyền của cả hai nước.
Cây trồng nào có nguồn gốc từ Mexico?
Ngô, cà chua, ớt, ca cao, bí, đậu, bơ, vani — đều có nguồn gốc từ vùng Trung Mỹ và Mexico.
Vì sao Mexico xuất khẩu bơ lớn nhất thế giới?
Michoacán có khí hậu và đất đai cho phép thu hoạch gần như quanh năm — lợi thế lớn so với các vùng trồng khác.
Bài học từ ngành bơ là gì?
Một cây trồng có giá trị cao tạo áp lực rất lớn lên tài nguyên nước, lên rừng và lên cơ cấu canh tác địa phương.
Việt Nam học được gì từ mô hình agave?
Cách dùng chỉ dẫn địa lý được bảo hộ để biến nông sản thành sản phẩm có thương hiệu, tăng giá trị nhiều lần so với bán nguyên liệu thô.
