Mexico là một trong những nền kinh tế lớn nhất châu Mỹ Latinh, với cấu trúc khác hẳn hình dung phổ biến về một nước đang phát triển. Đây là nền kinh tế công nghiệp, không phải nền kinh tế nguyên liệu.
- Công nghiệp chế tạo là trụ cột xuất khẩu chính, không phải dầu mỏ.
- Hoa Kỳ là đối tác thương mại lớn nhất theo khoảng cách rất xa.
- Kiều hối là một trong những nguồn ngoại tệ lớn nhất.
- Khu vực kinh tế phi chính thức chiếm tỷ trọng lao động đáng kể.
Hiểu nhầm lớn nhất: đây không phải nền kinh tế dầu mỏ
Nhiều người vẫn hình dung Mexico qua dầu mỏ, vì đây từng là trụ cột trong thế kỷ 20. Thực tế hiện nay khác hẳn.
Công nghiệp chế tạo xuất khẩu đã vượt xa dầu mỏ về giá trị — ô tô, điện tử, thiết bị y tế, hàng không. Mexico là một trong những nước xuất khẩu ô tô lớn của thế giới.
Sự chuyển đổi này diễn ra từ nửa sau thế kỷ 20 và tăng tốc sau khi các hiệp định thương mại khu vực có hiệu lực. Đó là thay đổi cấu trúc chứ không phải biến động ngắn hạn.
Bốn trụ cột
- Công nghiệp chế tạo xuất khẩu — trụ cột lớn nhất về giá trị xuất khẩu;
- Dịch vụ — chiếm tỷ trọng lớn nhất trong cơ cấu kinh tế và việc làm;
- Du lịch — một trong những nguồn ngoại tệ quan trọng;
- Và kiều hối — tiền người Mexico ở nước ngoài gửi về.
Trụ cột thứ tư là điểm đặc biệt của nền kinh tế này. Kiều hối không phải khoản phụ mà là dòng tiền lớn, và nó chảy thẳng vào tay các hộ gia đình — nghĩa là tác động trực tiếp tới tiêu dùng nội địa, khác với đầu tư nước ngoài vào doanh nghiệp.
Khu vực phi chính thức
Đây là đặc điểm quan trọng mà số liệu tổng hợp không cho thấy: một phần đáng kể lao động Mexico làm trong khu vực phi chính thức — buôn bán nhỏ, dịch vụ, làm thuê không hợp đồng.
Hệ quả thực tế: nhiều người không có bảo hiểm xã hội, không có hợp đồng, thu nhập không ổn định. Đây là nguồn của bất bình đẳng và là bài toán chính sách kéo dài.
Với doanh nghiệp nước ngoài, điều này có nghĩa thị trường lao động chính thức nhỏ hơn con số dân số gợi ý, và cạnh tranh giành lao động có kỹ năng ở các vùng công nghiệp khá gay gắt.
Chênh lệch vùng — vấn đề xuyên suốt
Không thể nói về kinh tế Mexico mà bỏ qua điều này: thu nhập bình quân ở các bang miền bắc và trung tâm cao hơn hẳn miền nam.
Nguyên nhân đã nói ở phần địa lý — vị trí so với thị trường xuất khẩu, hạ tầng, và di sản lịch sử. Chính sách thu hẹp khoảng cách này là chủ đề chính trị thường trực.
Với người tìm hiểu để đầu tư hay làm việc, con số trung bình cả nước gần như vô dụng — phải nhìn theo bang và theo ngành.
Quan hệ với Hoa Kỳ — vừa là sức mạnh vừa là rủi ro
Hoa Kỳ là thị trường xuất khẩu lớn nhất của Mexico theo khoảng cách rất xa. Đây là lợi thế: một thị trường khổng lồ ngay bên cạnh, nối bằng đường bộ.
Nhưng cũng là rủi ro tập trung. Khi kinh tế Hoa Kỳ chậm lại, xuất khẩu Mexico chịu tác động ngay, và mọi thay đổi chính sách thương mại của nước láng giềng đều là vấn đề lớn.
Nỗ lực đa dạng hoá thị trường qua mạng lưới hiệp định thương mại với châu Âu, châu Á và Mỹ Latinh đã có, nhưng mức độ phụ thuộc vào thị trường Bắc Mỹ vẫn rất cao.
Với người Việt quan tâm
Ba điều đáng nhớ khi nhìn nền kinh tế này.
Thứ nhất, đây là nền kinh tế công nghiệp thật — có chuỗi cung ứng, có tiêu chuẩn, có nhu cầu về vật tư và linh kiện. Đó là nơi doanh nghiệp Việt Nam có thể tham gia.
Thứ hai, thị trường tiêu dùng lớn và đang mở rộng — bán hàng vào Mexico là mục tiêu tự nó.
Thứ ba, phải nhìn theo vùng và theo ngành, không theo số liệu cả nước. Một cơ hội ở Bajío không nói gì về Chiapas.
Số liệu kinh tế cụ thể thay đổi theo năm — nên tra cứu từ cơ quan thống kê của Mexico và các tổ chức quốc tế tại thời điểm cần, thay vì dựa vào con số trong tài liệu cũ.
Mexico sống bằng dầu mỏ?
Không còn. Công nghiệp chế tạo xuất khẩu — ô tô, điện tử, thiết bị y tế — đã vượt xa dầu mỏ về giá trị. Đây là thay đổi cấu trúc từ nửa sau thế kỷ 20.
Kiều hối quan trọng thế nào?
Là một trong những nguồn ngoại tệ lớn nhất, và chảy thẳng vào tay các hộ gia đình nên tác động trực tiếp tới tiêu dùng nội địa.
Khu vực phi chính thức ảnh hưởng gì?
Một phần đáng kể lao động không có hợp đồng, bảo hiểm xã hội hay thu nhập ổn định. Với doanh nghiệp nước ngoài, thị trường lao động chính thức nhỏ hơn con số dân số gợi ý.
Phụ thuộc Hoa Kỳ là lợi hay hại?
Cả hai — thị trường khổng lồ ngay bên cạnh nối bằng đường bộ, nhưng cũng là rủi ro tập trung khi kinh tế hoặc chính sách nước đó thay đổi.
