Miền nam là nơi Mexico giữ được nhiều bản sắc nhất — và cũng là nơi có bài toán phát triển khó nhất. Hai điều này gắn với nhau và không tách rời được.
- Oaxaca là bang có nhiều nhóm dân tộc bản địa nhất Mexico.
- Chiapas giáp Guatemala, có rừng nhiệt đới và vùng trồng cà phê.
- Bán đảo Yucatán là trung tâm di sản Maya và du lịch biển.
- Chichén Itzá được UNESCO công nhận là Di sản Thế giới.
Oaxaca — thủ phủ của sự đa dạng
Bang Oaxaca nổi bật vì một con số: đây là bang có nhiều nhóm dân tộc bản địa nhất Mexico, với hàng chục ngôn ngữ bản địa vẫn được sử dụng.
Địa hình núi non chia cắt là lý do chính. Các thung lũng tách biệt giữ được ngôn ngữ và truyền thống riêng qua nhiều thế kỷ — cùng cơ chế đã tạo ra sự đa dạng ở nhiều vùng núi khác trên thế giới.
Hệ quả văn hoá rất phong phú: Oaxaca nổi tiếng về thủ công mỹ nghệ, dệt, gốm, và đặc biệt là ẩm thực — nhiều người coi đây là vùng có ẩm thực đặc sắc nhất Mexico.
Thành phố Oaxaca de Juárez cùng khu khảo cổ Monte Albán gần đó được UNESCO công nhận là Di sản Thế giới.
Chiapas — rừng, cà phê và biên giới phía nam
Chiapas là bang cực nam, giáp Guatemala, với rừng nhiệt đới Lacandona và các vùng cao nguyên trồng cà phê.
Cà phê Chiapas là một trong những sản phẩm nông nghiệp có giá trị nhất của bang, phần lớn từ các hộ sản xuất nhỏ ở vùng cao.
Về văn hoá, đây là vùng có cộng đồng Maya đông đảo với các ngôn ngữ và tập tục còn nguyên vẹn. Thành phố San Cristóbal de las Casas là trung tâm của vùng cao nguyên này.
Chiapas cũng có khu khảo cổ Palenque — một trong những di tích Maya quan trọng nhất, nằm giữa rừng, được UNESCO công nhận.
Yucatán — Maya và biển
Bán đảo Yucatán có đặc điểm địa chất riêng: nền đá vôi, gần như không có sông trên mặt đất. Nước ngọt nằm trong hệ thống hang ngầm và các hố sụt tự nhiên gọi là cenote.
Chính đặc điểm này định hình nền văn minh Maya ở đây — các thành phố cổ được xây quanh nguồn nước ngầm, và cenote có vai trò cả về sinh hoạt lẫn tín ngưỡng.
Chichén Itzá là di tích Maya được biết đến rộng rãi nhất, được UNESCO công nhận là Di sản Thế giới. Vùng còn có Uxmal, Tulum và nhiều khu khảo cổ khác.
Phía đông bán đảo là vùng biển Caribe với ngành du lịch phát triển mạnh — đây là một trong những nguồn thu ngoại tệ lớn của Mexico.
Bài toán phát triển
Miền nam có thu nhập bình quân thấp hơn rõ rệt so với miền bắc, và đây là vấn đề kéo dài nhiều thập niên.
Các nguyên nhân thường được nêu: xa thị trường xuất khẩu chính, hạ tầng vận tải kém phát triển hơn, và cấu trúc sở hữu đất đai để lại từ lịch sử.
Các nỗ lực thu hẹp khoảng cách tập trung vào hạ tầng giao thông, du lịch và nông nghiệp có giá trị cao. Kết quả tới đâu là vấn đề còn đang được tranh luận trong chính Mexico.
Với người tới miền nam
- Chi phí sinh hoạt thường thấp hơn miền bắc và thủ đô;
- Nhịp sống chậm hơn, phù hợp với người tìm môi trường yên;
- Cơ hội việc làm công nghiệp ít hơn — chủ yếu là du lịch, nông nghiệp, dịch vụ;
- Hạ tầng y tế và giáo dục tốt ở các thành phố lớn của vùng, hạn chế hơn ở nông thôn;
- Và tiếng Tây Ban Nha gần như bắt buộc — tiếng Anh ít phổ biến ngoài khu du lịch.
Ẩm thực miền nam — một chương riêng
Ẩm thực Mexico được UNESCO ghi danh là di sản văn hoá phi vật thể, và miền nam giữ phần đậm đặc nhất của truyền thống đó.
Oaxaca nổi tiếng với các loại nước sốt phức hợp gọi chung là mole, mỗi loại gồm nhiều nguyên liệu và nhiều công đoạn. Vùng này cũng là nơi sản xuất mezcal — loại rượu chưng cất từ cây agave, khác với tequila về vùng nguyên liệu và cách làm.
Yucatán có phong cách riêng, chịu ảnh hưởng Maya và cả giao lưu qua vùng Caribe, với cách ướp bằng hạt điều màu và kỹ thuật nấu vùi trong đất.
Điểm chung của cả vùng là ngô vẫn là nền tảng — và cách chế biến ngô qua công đoạn xử lý với vôi là kỹ thuật có từ thời tiền thuộc địa, tới nay vẫn dùng.
Du lịch — cơ hội và sức ép
Du lịch là nguồn thu quan trọng của miền nam, đặc biệt ở Yucatán và Quintana Roo. Nhưng nó phân bố rất không đều.
Vùng ven biển Caribe đón lượng khách rất lớn, trong khi các vùng nội địa của Chiapas và Oaxaca nhận phần nhỏ hơn nhiều dù có di sản không kém.
Sức ép đi kèm cũng thật: áp lực lên nguồn nước, lên hệ sinh thái ven biển và lên giá cả sinh hoạt tại địa phương. Đây là vấn đề được thảo luận nhiều ở chính Mexico, và là điều người tìm hiểu về vùng này nên biết để có cái nhìn đủ hai mặt.
Điểm cuối là khác biệt lớn so với miền bắc. Ở vùng biên giới, tiếng Anh dùng được nhiều nơi; ở miền nam thì không — và đây là yếu tố quyết định với người tính chuyện sống ở đây lâu dài.
Vì sao Oaxaca đa dạng đến vậy?
Địa hình núi non chia cắt — các thung lũng tách biệt giữ được ngôn ngữ và truyền thống riêng qua nhiều thế kỷ. Đây là bang có nhiều nhóm dân tộc bản địa nhất Mexico.
Yucatán có gì đặc biệt về địa chất?
Nền đá vôi, gần như không có sông trên mặt đất. Nước ngọt nằm trong hang ngầm và các hố sụt tự nhiên gọi là cenote — điều đã định hình cách người Maya xây thành phố.
Miền nam có những di sản nào?
Chichén Itzá và Uxmal ở Yucatán, Palenque ở Chiapas, Monte Albán và thành phố Oaxaca — đều được UNESCO công nhận là Di sản Thế giới.
Sống ở miền nam khác gì miền bắc?
Chi phí thấp hơn, nhịp sống chậm hơn, nhưng ít cơ hội việc làm công nghiệp. Và tiếng Tây Ban Nha gần như bắt buộc — tiếng Anh ít phổ biến ngoài khu du lịch.
