Ngày của Người đã khuất và các truyền thống Mexico

Truyền thống tưởng nhớ người thân đã mất của Mexico có tinh thần rất gần với tục thờ cúng tổ tiên của người Việt. Đây có lẽ là điểm giao thoa văn hoá bất ngờ nhất giữa hai đất nước cách nhau nửa vòng trái đất.

Tinh thần của dịp này

Điều quan trọng nhất cần hiểu đúng: đây không phải dịp tang thương mà là dịp đoàn tụ.

Quan niệm nền tảng là người đã khuất trở về thăm gia đình trong những ngày này, và người sống chuẩn bị đón họ — dọn nhà, bày món họ thích khi còn sống, thắp nến chỉ đường.

Không khí vì thế là ấm áp, đôi khi vui vẻ — có nhạc, có đồ ăn, có kể chuyện về người đã mất. Nhiều gia đình ra nghĩa trang dọn mộ và ở lại đó cả đêm.

Với người Việt, tinh thần này rất quen thuộc — cũng là tưởng nhớ chứ không phải than khóc, cũng là dọn mâm cơm mời người đã khuất về.

Bàn thờ

Trung tâm của dịp lễ là bàn thờ dựng tại nhà, với các thành phần mang ý nghĩa riêng.

• Ảnh người đã khuất;
• Hoa cúc vạn thọ — màu và hương được cho là chỉ đường cho linh hồn về;
• Nến — ánh sáng dẫn lối;
• Món ăn và đồ uống mà người đã khuất thích;
• Và nước và muối — cho chuyến đi.

Hoa cúc vạn thọ là hình ảnh đặc trưng nhất. Vào dịp này, các chợ và nghĩa trang tràn ngập màu cam của loài hoa này, và nhiều nơi rải cánh hoa thành đường từ cổng vào bàn thờ.

Hai lớp văn hoá

Như nhiều truyền thống Mexico, dịp này mang cả lớp tín ngưỡng bản địa lẫn lớp Công giáo.

Việc tưởng nhớ người đã khuất và quan niệm về mối liên hệ giữa người sống với người chết có gốc từ các nền văn hoá tiền thuộc địa. Thời điểm tổ chức thì trùng với các ngày lễ trong lịch Công giáo.

Đây là ví dụ rõ nhất về cách hai hệ thống tín ngưỡng hoà vào nhau thay vì cái này thay thế cái kia — điều đã nói ở phần lịch sử thuộc địa.

Nếu tới Mexico vào dịp này

Oaxaca và vùng hồ Pátzcuaro ở Michoacán là hai nơi truyền thống này được thực hành đậm nét nhất, và cũng là nơi đông khách nhất.

Lưu ý thực tế: đây là mùa cao điểm — giá phòng cao, cần đặt trước nhiều tháng.

Về ứng xử, nguyên tắc đơn giản: đây là dịp riêng tư của các gia đình, không phải màn trình diễn. Ở nghĩa trang nên giữ khoảng cách, xin phép trước khi chụp ảnh, và không gây ồn.

Nhiều thành phố có hoạt động công cộng mở cho mọi người — diễu hành, triển lãm bàn thờ, hội chợ. Đó là nơi khách có thể tham gia thoải mái.

Các dịp lễ khác trong năm

Ngày Độc lập vào đêm 15 rạng 16 tháng 9 — dịp lễ quốc gia lớn nhất, với nghi thức được tổ chức ở quảng trường trung tâm các thành phố.

Lễ Đức Mẹ Guadalupe vào tháng 12 — một trong những dịp hành hương lớn nhất thế giới về mặt số lượng người tham gia.

Tuần Thánh vào mùa xuân — nhiều địa phương tổ chức các nghi lễ và diễn xướng truyền thống.

Và lễ hội theo vùng — mỗi bang, mỗi thị trấn có lễ hội riêng gắn với thánh bổn mạng, mùa vụ hoặc sự kiện lịch sử địa phương.

Món ăn của dịp lễ

Như mọi truyền thống lớn, dịp này có các món ăn riêng chỉ xuất hiện vào thời điểm đó trong năm.

Đặc trưng nhất là một loại bánh mì ngọt làm riêng cho dịp lễ, có hình trang trí mang ý nghĩa tượng trưng, bày trên bàn thờ và cũng để cả nhà cùng ăn.

Ngoài ra còn các hình đường trang trí, và những món mà người đã khuất ưa thích khi còn sống — phần này khác nhau ở mỗi gia đình, và đó chính là điều làm bàn thờ mang tính cá nhân.

Với người Việt, chi tiết này rất quen: mâm cúng bày món người đã mất thích ăn cũng là tập quán ở ta.

Phân biệt với một dịp khác

Có một hiểu nhầm phổ biến cần nói rõ: Ngày của Người đã khuất không phải phiên bản Mexico của lễ hội hoá trang phương Tây cuối tháng 10.

Hai dịp gần nhau về thời điểm nhưng khác hẳn về nguồn gốc và về tinh thần — một bên là tưởng nhớ tổ tiên trong không khí trang trọng và ấm áp, bên kia là lễ hội hoá trang.

Sự nhầm lẫn này gây khó chịu với nhiều người Mexico, và biết phân biệt là cách thể hiện tôn trọng đơn giản nhất khi nói về văn hoá của họ.

Với người muốn tìm hiểu văn hoá Mexico, đi vào đúng một dịp lễ địa phương cho trải nghiệm sâu hơn nhiều so với đi vào ngày thường — nhưng cần đặt chỗ sớm và chấp nhận đông đúc.