Độc lập, Cách mạng và Mexico thế kỷ 20

Từ khởi nghĩa 1810 tới Cách mạng 1910 và quốc hữu hoá dầu 1938 — ba mốc định hình nước Mexico hiện đại, và cả ba đều còn sống trong ý thức chính trị của người Mexico hôm nay.

1810 — khởi nghĩa giành độc lập

Cuộc đấu tranh bắt đầu năm 1810 với lời kêu gọi của một linh mục ở vùng Bajío — sự kiện nay được kỷ niệm là Ngày Độc lập, đánh dấu vào đêm 15 rạng 16 tháng 9 hằng năm.

Cuộc đấu tranh kéo dài hơn một thập niên và hoàn tất năm 1821. Điều đáng chú ý là phong trào khởi đầu ở vùng Bajío — vùng mỏ bạc giàu có, nơi tầng lớp trung lưu sinh ra tại thuộc địa cảm thấy bị gạt khỏi quyền lực.

Các nhân vật của giai đoạn này có tên trong tên bang, tên thành phố và tên đường khắp Mexico — Hidalgo, Morelos, Guerrero, Allende. Biết điều này giúp đọc bản đồ Mexico dễ hơn nhiều.

Thế kỷ 19 — giai đoạn khó khăn

Những thập niên sau độc lập rất bất ổn, với xung đột nội bộ, can thiệp từ bên ngoài và mất lãnh thổ.

Biến cố lớn nhất là việc mất phần lớn lãnh thổ phía bắc vào giữa thế kỷ 19 sau chiến tranh với Hoa Kỳ — vùng đất nay là California, Texas, New Mexico, Arizona và các bang khác.

Đây là vết thương lịch sử có ảnh hưởng lâu dài tới quan hệ Mexico – Hoa Kỳ và tới ý thức dân tộc. Hiểu điều này giúp hiểu vì sao quan hệ hai nước phức tạp về mặt cảm xúc chứ không chỉ về mặt lợi ích.

Cuối thế kỷ 19 là giai đoạn cai trị kéo dài của một chính quyền tập trung, với hiện đại hoá hạ tầng nhưng bất bình đẳng ngày càng sâu — điều dẫn thẳng tới cuộc cách mạng.

1910 — Cách mạng Mexico

Bắt đầu năm 1910 và kéo dài khoảng một thập niên, đây là một trong những cuộc cách mạng xã hội lớn đầu tiên của thế kỷ 20.

Nguyên nhân sâu xa: tập trung đất đai vào tay số ít, điều kiện sống của nông dân, và sự đóng kín của hệ thống chính trị.

Cuộc cách mạng có nhiều phe và nhiều giai đoạn, với các thủ lĩnh nông dân ở miền nam và miền bắc — Emiliano Zapata và Francisco Villa là hai tên tuổi được nhớ nhất, và đến nay vẫn là biểu tượng trong văn hoá đại chúng Mexico.

Kết quả quan trọng nhất là Hiến pháp năm 1917 — văn bản tiến bộ vào thời điểm đó, đặt ra các nguyên tắc về quyền lao động, về ruộng đất và về sở hữu tài nguyên thuộc về quốc gia.

1938 — quốc hữu hoá dầu mỏ

Dựa trên nguyên tắc tài nguyên thuộc về quốc gia trong Hiến pháp, năm 1938 Mexico quốc hữu hoá ngành dầu mỏ.

Sự kiện này trở thành biểu tượng chủ quyền vượt xa ý nghĩa kinh tế, và ngày kỷ niệm vẫn được đánh dấu. Đây là lý do mọi thảo luận về mở cửa ngành năng lượng ở Mexico đều nhạy cảm về chính trị.

Thế kỷ 20 và quá trình chuyển đổi

Phần lớn thế kỷ 20, Mexico do một đảng chi phối đời sống chính trị trong thời gian rất dài — một giai đoạn có ổn định và tăng trưởng nhưng thiếu cạnh tranh chính trị thực chất.

Quá trình mở cửa chính trị diễn ra dần trong những thập niên cuối thế kỷ, với các cải cách bầu cử và sự lớn mạnh của các đảng đối lập, dẫn tới chuyển giao quyền lực qua bầu cử vào năm 2000.

Song song là mở cửa kinh tế — tham gia các hiệp định thương mại khu vực, chuyển từ mô hình hướng nội sang hướng xuất khẩu. Đây là nền tảng của cấu trúc kinh tế hiện nay.

Vì sao lịch sử này còn sống

Ở Mexico, lịch sử không phải chuyện của sách giáo khoa mà là ngôn ngữ chính trị hằng ngày.

Các nhân vật cách mạng xuất hiện trong diễn văn, trên tranh tường, trong tên đường; chủ quyền tài nguyên vẫn là lập luận chính trị mạnh; và quan hệ với Hoa Kỳ luôn được đọc qua lăng kính lịch sử.

Với người nước ngoài làm ăn hay sinh sống tại đây, hiểu nền này giúp đọc được nhiều thứ mà nếu chỉ nhìn số liệu kinh tế thì không hiểu nổi.