Một trục thứ hai cắt ngang

Trục hướng ra chạy theo một chiều. Có một trục nữa chạy theo chiều khác, và chỗ hai trục cắt nhau là chỗ mọi cách đọc một biến đều hụt.

Đại lượng ở phần cuối này không phải của một điểm hay một người mà của cả hệ: góc giữa hai trục, và những ô mà chúng chia dải ra.

Trục thứ hai là gì

• Nó xếp theo điều kiện tự nhiên — độ cao, khoảng cách tới nước, hướng đón gió;
• Nó có trước trục chính rất lâu — thuộc lớp đã nói ở phần về những gì có trước;
• Nó gần như không đổi, trong khi trục chính đổi theo năm;
• Và nó chạy theo một hướng khác hẳn, nên hai trục không chồng lên nhau.

Chính vì hai trục không cùng hướng mà mỗi điểm trên dải có hai toạ độ. Đọc một toạ độ thì luôn thiếu một nửa, và nửa thiếu ấy có thể là nửa quyết định.

Hai trục chia dải thành ô

• Mỗi ô là một tổ hợp — một mức trên trục chính và một mức trên trục thứ hai;
• Các ô không đều nhau, vì cả hai trục đều không chia đều;
• Và hai ô cạnh nhau theo chiều này rất khác hai ô cạnh nhau theo chiều kia.

Nên cách đọc đúng một chỗ là xác định nó nằm ở ô nào, chứ không phải nó ở đoạn nào. Ô cho hai thông tin cùng lúc, và hai thông tin ấy không suy ra được nhau.

Bốn ô cơ bản

• Cao trên cả hai trục — gắn nhiều với bên ngoài, và điều kiện tự nhiên cũng đặc biệt;
• Cao trục chính, thấp trục hai — nhịp do bên ngoài định, điều kiện tự nhiên thì bình thường;
• Thấp trục chính, cao trục hai — sống theo nhịp tại chỗ nhưng điều kiện tự nhiên chi phối mạnh;
• Thấp cả hai — nhịp đều, ít chịu cả hai nguồn chi phối.

Bốn ô ấy đòi bốn cách chuẩn bị khác nhau, và không ô nào là ô tốt. Chúng chỉ là bốn tổ hợp, mỗi tổ hợp có phần dễ và phần khó riêng.

Vì sao hay đọc nhầm ở chỗ cắt

• Một biến giải thích được phần lớn, nên người ta dừng ở đó;
• Phần không khớp bị coi là ngoại lệ, trong khi nó là biến thứ hai;
• Và ở chỗ hai trục cùng mạnh thì phần không khớp lớn tới mức cách đọc một biến sai hẳn.

Mẹo nhận ra: nếu ở một chỗ mà cách đọc theo trục chính liên tục không khớp, hãy tìm biến thứ hai. Gần như luôn có, và tìm ra nó thì cả hai cách đọc lại đúng.

Góc giữa hai trục

• Hai trục càng vuông góc thì hai toạ độ càng độc lập — biết cái này không suy ra cái kia;
• Càng gần song song thì càng trùng, và khi ấy một biến là đủ;
• Và góc ấy khác nhau ở từng đoạn của dải — có chỗ hai trục gần trùng, có chỗ chéo hẳn.

Nên câu hỏi trước khi chọn cách đọc là ở chỗ này hai trục chéo nhau nhiều hay ít. Chéo nhiều thì phải đọc hai biến; gần trùng thì một biến là đủ và đọc hai biến chỉ tốn công.

Trục thứ hai đổi rất chậm

• Nó gắn với những thứ không đổi, nên bản đồ của nó dùng được rất lâu;
• Học nó một lần là xong, khác hẳn trục chính vốn phải cập nhật;
• Và nó là phần mà người ở lâu biết rõ nhất, vì họ đã đi qua nhiều vòng.

Nên với người mới, thứ tự học hợp lý là học trục thứ hai trước — nó ổn định, học một lần dùng mãi, và nó giải thích đúng phần mà trục chính không giải thích được.

Vì sao phần này để ở cuối

• Phải có một trục đọc quen trước đã — không thì hai trục cùng lúc là quá nhiều biến;
• Và phải gặp đủ chỗ không khớp mới thấy cần tới biến thứ hai;
• Nên trình tự học là một biến rồi mới hai, dù trình tự đúng về mặt cấu trúc thì ngược lại.

Điều này đúng cho gần như mọi cách đọc: bắt đầu bằng cái đơn giản và sai một phần, rồi thêm biến khi phần sai lộ ra. Bắt đầu bằng mô hình đầy đủ thì không ai nhớ nổi, và cũng không ai biết biến nào quan trọng hơn biến nào.

Đây là cách đọc ở mức cơ chế, không phải mô tả điều kiện cụ thể và không phải hướng dẫn ứng phó. Mọi việc thật phải hỏi cơ quan có thẩm quyền sở tại, cơ quan đại diện Việt Nam hoặc luật sư.